12.8.21

 

το φρένο

 

 Με το να πραγματοποιείς με θεαματικό τρόπο μια εξεγερτική φαντασίωση δεν τερματίζεις την καταπίεση , απλά θεατρικοποιείς τα επιτρεπτά όρια της αντικοινωνικής συμπεριφοράς . Κατεβαίνοντας στους δρόμους με ανθρώπους που δεν τους ξέρεις παρά μόνο στη βάση κάποιας αφηρημένης συμμαχίας , χωρίς στρατηγικό σχέδιο , χωρίς εμπιστοσύνη και προοπτική , αναλώνεσαι σε ένα «επαναστατικό» θέατρο δρόμου υιοθετώντας ένα ριζοσπαστικό στυλ αντί να οικειοποιηθείς την ριζοσπαστική ουσία .

  Η αριστερά με το όραμα της κοινωνικής επανάστασης που έχει , προσέλκυε ανέκαθεν περισσότερους παράφρονες από όσους της αναλογούσαν. Τα λίγα  αυθεντικά λαϊκά κινήματα (παρισινή Κομμούνα 1871 , Ρωσία 1905 και 1917 , Σπαρτακιστές στη Γερμανία 1918 , Ισπανική Επανάσταση 1936 , τα Εργατικά Συμβούλια της Ουγγρικής εξέγερσης 1956 , Παρισινός Μάης `68) που αναπτύχθηκαν στους κόλπους της έπεσαν θύματα της μυστικοποίησης , του φετιχισμού , της ιδιωτικοποιημένης επικράτειας , τρόποι σκέψης και συμπεριφοράς που έχουν καθαρά αστική προέλευση . Η επανάσταση είναι η κοινωνική στιγμή της κατάρρευσης όλων των μηχανισμών αμύνης , όλων των προβολών , όλων των ιδεολογιών .

  Κάθε στιγμή που μένουμε παθητικοί και δεν αποκτάμε αυτό που θέλουμε πραγματικά , ετοιμάζουμε το έδαφος για τον ίδιο μας τον όλεθρο .

 

----------------------------------------------------------------------

 

   Η υπερβολική έκθεση σε εργοστασιακά κατασκευασμένες ψευδαισθήσεις καταστρέφει την αναπαραστατική τους δύναμη . Η θεαματική παρουσίαση του εαυτού στην καθημερινή ζωή , η προσωπικά συστηματική οργάνωση δολερών και επίπλαστων εμφανίσεων (η «περσόνα») – τελούμενη εν μέρει κατά παρόρμηση και μη συνειδητά (το μικρό ψέμα) – ιδού ο υπόγειος τρόπος για την πραγμάτωση των επιθυμιών. Συνειδητά καταφεύγει κανείς σε αυτόν όσο οι άμεσοι τρόποι , η διαφάνεια της αληθινής ύπαρξης , δεν λειτουργούν καλύτερα επειδή η πλειοψηφία των ανθρώπων γύρω μας λειτουργεί ήδη στο θεαματικό . Στο ασυνείδητο παρορμητικό τους μέρος είναι σημάδια καταπίεσης , καταστολής και κυριαρχίας , το ακούσιο ζάρωμα του δαρμένου σκύλου , παγωμένο σε μια στάση . 

  Αυτό το θέατρο της καθημερινής ζωής , αυτή η παράσταση που δίνουμε κάθε μέρα στη δουλειά , στο σπίτι , στις κοινωνικές μας συναναστροφές έχει γίνει ήδη μια αφόρητη ρουτίνα . Το απροβλημάτιστο βόλεμα σε αυτή τη ρουτίνα γίνεται ολοένα και πιο δύσκολο . Γιατί ενώ η σύγχρονη βιομηχανία και γραφειοκρατία καταδικάζει τους ανθρώπους σε θέσεις εργασίας που προσβάλλουν τη νοημοσύνη τους , η μαζική  κουλτούρα του ελεύθερου χρόνου και της ρομαντικής φυγής γεμίζει το κεφάλι τους με οράματα για εμπειρίες πέρα από τις οικονομικές , συναισθηματικές και φαντασιακές τους δυνατότητες χειροτερεύοντας την κατάσταση , επιτείνοντας την αίσθηση του αδιέξοδου που δημιουργείται . 

 

  Η ειρωνική απόσταση μέσω της κοροϊδίας και του κυνισμού ως μέσο φυγής από τη ρουτίνα παρέχει μόνο στιγμιαία ανακούφιση γιατί δεν αρνούμαστε τις ρουτίνες που έχουμε να εκτελέσουμε , απλά δεν τις παίρνουμε στα σοβαρά στερώντας τους έτσι από την ικανότητά τους να μας πληγώσουν. Αυτή η κριτική αυτογνωσία και αποστασιοποίηση γίνεται με τη σειρά της μια νέα ρουτίνα , η γνώση που σχολιάζει τη γνώση δημιουργεί ένα κλιμακούμενο κύκλο αυτοσυνειδησίας που εμποδίζει τον αυθορμητισμό. Λαχταρούμε την αναστολή της αυτοσυνειδησίας , της ψευτοψυχαναλυτικής στάσης που μας έχει γίνει δεύτερη φύση , αλλά ούτε η Τέχνη ούτε η Θρησκεία – ιστορικά οι μεγάλοι απελευθερωτές από τη φυλακή του εαυτού – μπορούν να βοηθήσουν προς αυτή την κατεύθυνση αφού έχουν χάσει τη δύναμή τους να αποθαρρύνουν την δυσπιστία . Σε μια κοινωνία που βασίζεται τόσο πολύ στις ψευδαισθήσεις και τα φαινόμενα , οι έσχατες ψευδαισθήσεις , τέχνη και θρησκεία , δεν έχουν μέλλον. 

21.4.21

BROTHERHOOD   OF  MAN  ---  MOTORHEAD

Now your time has come, a storm of iron in the sky, war and murder come again, lucky if you die.

No way to rescue destiny, scream and curse in vain. You will never be remembered, no one knows your name.

When the music changes, then all is broken down, mighty cities laid to ruin, burning to the ground.

Murder is become the law, you cannot make your stand.

Chaos rule the world now mortal, brotherhood of man.

You cannot hide the truth from me I know what’s in your heart.

Greed and jealousy each equal, all your days now dark.

Mighty mountains fall in dust, the world falls into hell,

Faith in lying prophets, no one to lift the spell.

Monsters rule your world, are you too scared to understand.

You shall be forever judged and you shall surely hang.

We live and scrape in misery we die by our own hand

And still we murder our own children, Brotherhood  of  Man….

Blood on all our hands we cannot hope to wash them clean,

History is mystery, do you know what it means ?

Slaughter, kill and fighting still and murdered where we stand

Our legacy is lunacy, Brotherhood of Man. We are worse than animals, we hunger for the kill

We put our faith in maniacs, the Triumph Of The Will.

We kill for money wealth and lust, for this we should be damned

We are disease upon the world, the Brotherhood of Man……  

 

3.4.21

 

 

ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΣ ΘΗΣΕΑΣ

ΠΑΥΛΟΣ ΣΙΔΗΡΟΠΟΥΛΟΣ & ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΙΟΥ

 

Με κάτασπρο πανί ένα καράβι απ’το ’50 έχει να φανεί

και συ βιδώθηκες μες το λιμάνι με ανθοδέσμη που ‘χει μαραθεί

ηλεκτρικός Θησέας σε πηγάδι και η Αριάδνη έχει μουγκαθεί

 

Σε δίκασαν να σπαταλάς τα χρόνια σε μια ζωή χωρίς προοπτική

χάνεσαι σαν το γλάρο στην Ομόνοια και όταν ψάχνεις λύση στη φυγή

πληρώνεις όσο όσο τα διόδια και κομματιάζεσαι στην εθνική

ηλεκτρικός Θησέας σε πηγάδι και η Αριάδνη έχει μουγκαθεί

 

Ποιος είναι ισοβίτης στο σκοτάδι ποιος αλαφιάζει δίχως πληρωμή

ποιος σκύβει στους αφέντες το κεφάλι και ποιος τα βράδια κλαίει σα παιδί

ποιος ονειρεύεται πως κάποιοι άλλοι βγαίνουν και κάνουν πρώτοι την αρχή

ηλεκτρικός Θησέας σε πηγάδι και η Αριάδνη έχει μουγκαθεί

 

Ναυάγια ονείρων αρμενίζουν και τα κεφάλια βγαίνουν σα σκουριά

στα σούπερ μάρκετ τέλειωσε η ελπίδα και συ κοκάλωσες στη σκαλωσιά

που πήγαν οι 300 του Λεωνίδα και τι θα πούμε τώρα στα παιδιά

ηλεκτρικός Θησέας …. και τα λοιπά ….

 

Φοβάσαι ότι θά ‘ρθει καταιγίδα και θα μας πνίξει όξινη βροχή

βάλε σε γυάλα μέσα την πατρίδα και κρύψε την καλά μέσα στη γη

μήπως την ψάχνουν σαν την Ατλαντίδα αφού η Πανδώρα ανοίγει το κουτί

ηλεκτρικός Θησέας σε πηγάδι και η Αριάδνη έχει μπερδευτεί

 

Ψηφοθηρία λόγοι και εμβατήρια ποτέ δεν έφεραν την αλλαγή

γι’ αυτό και χάθηκες στα σφαιριστήρια και μες στα γήπεδα την Κυριακή

τώρα καθώς κοιτάς τα διυλιστήρια ρωτάς ποιοι σ’έχουν βάλει στο κλουβί

ηλεκτρικός Θησέας σε πηγάδι και η Αριάδνη έχει τρελαθεί

 

Να κλείσεις θες πληγή θανατηφόρα και μες στα νέα ψάχνεις για δουλειά

τα δάκρυά σου γίνονται μαστίγια και τον λαιμό σου σφίγγουν σα θηλιά

όσα τα κέρδισες με τα μαρτύρια στα παζαρεύουν πάλι στα χαρτιά

τρέχεις να ψάξεις μες στα καταφύγια και βρίσκεις μια αιχμάλωτη γενιά

 

Μια πλαστική ανέμισες σημαία πίστεψες σ’έναν άγνωστο Θεό

κρέμασες το μυαλό σε μια κεραία ειδήσεις σήριαλ και τσίμπλα ροκ

μα πώς να ξημερώσει άλλη μέρα όταν τα λάθη κλέβουν τον καιρό

και πώς να ξημερώσει άλλη μέρα όταν το ψέμα σέρνει το χορό

 

Ζωγράφισε έναν ήλιο στο ταβάνι μίλησε με τ’αγέρι της νυχτιάς

Και χόρεψε μαζί με τη σκιά σου στους ήχους μιας αδύναμης καρδιάς

ΠΑΡΕ  ΤΗΛΕΦΩΝΟ  ΤΗ  ΜΟΝΑΞΙΑ  ΣΟΥ

Ή  ΒΓΕΣ  ΞΑΝΑ  ΣΤΟΥΣ  ΔΡΟΜΟΥΣ  ΤΗΣ  ΦΩΤΙΑΣ

 

28.3.21

 

Η  ΝΤΑΛΙΚΑ

 

 

 

ΖΟΡΙΚΟΣ  ΚΡΕΜΑΝΤΑΛΑΣ  Ο  ΚΑΙΡΟΣ  ΠΟΥ  ΚΟΥΒΑΛΑΣ

Η  ΖΩΗ  ΣΟΥ  ΜΙΑ  ΝΤΑΛΙΚΑ  ΜΕ  ΜΠΑΓΚΑΖΙΑ  ΚΑΙ  ΜΕ  ΙΚΑ

ΤΩΡΑ ΑΠΟΚΤΗΣΕΣ  ΚΑΒΟΥΚΙ  ΚΑΙ  ΑΜΑΞΙ  ΣΠΟΡ  ΜΟΝΤΕΛΟ

ΤΩΡΑ  ΣΚΑΛΩΣΕΣ  ΣΤΟ  ΛΟΥΚΙ  ΚΙ  ΕΙΣΑΙ  ΑΛΛΙΩΤΙΚΟ  ΚΑΠΕΛΟ

 

 

Η  ΖΩΗ  ΣΟΥ  ΝΤΟΥΜΠΛΕ  ΦΑΣ  ΜΕΣΑ  ΚΙ  ΕΞΩ  ΤΗ  ΦΟΡΑΣ

Η  ΚΑΡΔΟΥΛΑ  ΣΟΥ  ΓΚΑΖΙΕΡΑ  ΔΙΧΩΣ  ΓΚΑΖΙ  ΚΑΙ  ΑΓΕΡΑ

ΜΕΣ  ΣΤΟ  ΚΟΛΠΟ  ΕΙΣΑΙ  ΧΩΜΕΝΟΣ  ΚΑΙ  ΓΛΥΤΩΝΕΙΣ ΠΑΡΑ ΤΡΙΧΑ

ΤΩΡΑ  ΕΙΣΑΙ  ΒΟΛΕΜΕΝΟΣ  ΚΑΙ  ΣΟΥ  ΚΟΨΑΝΕ  ΤΟ ΒΗΧΑ

 

 

ΚΙ  ΑΝ  ΘΥΜΑΣΑΙ  ΤΑ  ΠΑΛΙΑ  ΨΕΜΑΤΑ  ΚΑΙ  ΜΠΛΑ  ΜΠΛΑ  ΜΠΛΑ

Η  ΜΑΓΚΙΑ  ΣΟΥ  ΝΑΦΘΑΛΙΝΗ  ΜΕ  ΚΑΣΜΙΡΙ  ΚΑΙ  ΛΟΥΣΤΡΙΝΙ

ΤΩΡΑ  ΚΑΝΕΙΣ  ΜΑΥΡΗ  ΠΛΑΚΑ  ΚΙ  ΟΛΟ ΤΡΩΣ  ΑΠ’ΤΗΝ  ΚΟΥΤΑΛΑ

ΤΩΡΑ  ΜΑΓΚΩΣΕ  Η  ΦΑΚΑ  ΚΑΙ  ΣΕ  ΚΛΕΙΣΑΝΕ  ΣΤΗ  ΓΥΑΛΑ

 

 

 

ΣΩΤΗΡΙΑ ΜΠΕΛΛΟΥ

1921 – 1997

26.1.21

Γεωπολιτική - Ψυχοπολιτική

 

 

 

  Δεν ξέρουμε τίποτα για τον κόσμο που ζούμε . Προσπαθούμε να εξορκίσουμε την άγνοια μας με απόπειρες για απόκτηση γνώσης και πληροφορίας αλλά το μόνο που καταφέρνουμε είναι να μπερδευόμαστε. Τα διανοητικά κατασκευάσματα του ανθρώπου (ιδεολογία , ηθική , δόγμα , επιστήμη) χειροτερεύουν ακόμα περισσότερο την κατάσταση. Δημιουργούνε λογικά αδιέξοδα και λαβύρινθους για την ανθρώπινη σκέψη. Πολλοί θα διαφωνήσουν που ταξινομούμε την επιστήμη ως διανοητικό κατασκεύασμα μαζί με την ιδεολογία , το δόγμα και την ηθική. Θα πουν πως είναι ανθρώπινη πρακτική που αποκρυσταλλώθηκε σε επιστήμη (πείραμα , παρατήρηση , αιτία – αποτέλεσμα). Σήκωσε τα πέπλα της άγνοιας ειδικά τα τελευταία τετρακόσια χρόνια και βοήθησε στην πρόοδο και την ανάπτυξη του είδους μας και άλλα τέτοια ωραία. Ξεχνάνε όμως κάτι πολύ βασικό. Το επιστημονικό κατεστημένο βασίζεται σε αρχικές υποθέσεις, στην παρεχόμενη εκπαίδευση, στην χρηματοδότηση. Μήπως οι αρχικές υποθέσεις είναι λάθος; Ποιος αποφασίζει για την εκπαίδευση ; Ποιος τους χρηματοδοτεί ;

   Η αλήθεια είναι πως οι περισσότεροι άνθρωποι στις συζητήσεις τους δεν ξέρουν τι λένε και για τι μιλάνε. Αν μας έδειξε κάτι ο Σωκράτης με την διαλεκτική του μέθοδο είναι ακριβώς αυτό. Η φλυαρία των περισσότερων είναι απλά αερολογίες. Αν θες να ερμηνεύσεις την πραγματικότητα πρέπει να βασιστείς στις δυνάμεις σου. Δεν υπάρχει τίποτα έξω από εμάς που να μην μπορούμε να κατανοήσουμε με βάση την ψυχρή λογική , τα δεδομένα των γεγονότων και την διαίσθηση-ένστικτο.

   Αυτό που λέμε πραγματικότητα σήμερα είναι αποτέλεσμα μιας ιστορίας που κρατάει μερικά εκατομμύρια χρόνια . Τίποτα δεν είναι καινούριο σε αυτή την ιστορία παρά μόνο αυτά που έχουν ξεχαστεί . Για αυτούς που έχουν όμως γερή μνήμη τίποτα δεν ξεχνιέται , όλα συνεχίζονται . Χωρίς παρελθόν δεν έχεις παρόν και χωρίς αυτά τα δύο δεν μπορείς να έχεις μέλλον. Ο πόλεμος δεν σταματά ούτε λεπτό μόνο καταλαγιάζει για λίγο για να φουντώσει πάλι λίγο αργότερα. Αφορά την γη με τους πόρους της (νερό , ορυκτά , έδαφος , ζώα , φυτά) και τους ανθρώπους με την συμπεριφορά τους .

   Η επιστήμη που μελετάει τον πόλεμο για την γη και τους πόρους της ονομάζεται Γεωπολιτική ενώ αυτή που μελετάει τον πόλεμο για την διαχείριση του ανθρώπινου κοπαδιού και την χαλιναγώγηση της συμπεριφοράς του είναι η Ψυχοπολιτική.   

 

 

 

ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ

 

  Το πρώτο βήμα για να κατανοήσεις τι εστί γεωπολιτική είναι να απλώσεις μπροστά σου έναν παγκόσμιο χάρτη. Κοίταξε τον για λίγα λεπτά. Πάρε ένα μολύβι και χάραξε μερικές βασικές διαδρομές ηπειρωτικές και θαλάσσιες. Στάσου για λίγο στις δύο μεγάλες διώρυγες (Σουέζ , Παναμάς) και στα φυσικά πορθμεία . Γιβραλτάρ , Μάγχη , Βόσπορος , Ορμούζ , Βερίγγειος Πορθμός , Βορειοδυτικό πέρασμα . Προσπάθησε να δεις για λίγο τον κόσμο σαν καπετάνιος πλοίου , σαν οδηγός καραβανιού , σαν στρατηγός μα κυρίως σαν εξερευνητής.

  Η Γεωπολιτική μελετά την εξέλιξη και τις συγκρούσεις των ανθρώπινων πληθυσμών με βάση την Γεωγραφία και τους πόρους που εμπεριέχει μια έκταση (νερό , χωράφια , δάση , ορυκτά). Βασίλεια και Αυτοκρατορίες της αρχαιότητας , Έθνη Κράτη με αποικίες ή χωρίς αλλά και τραπεζικές – εταιρικές αυτοκρατορίες του 21ου αιώνα χρησιμοποίησαν και χρησιμοποιούν την γεωπολιτική σαν εργαλείο για να εδραιώσουν και να διαιωνίσουν την κυριαρχία τους .

 

   Κοιτώντας λοιπόν τον παγκόσμιο χάρτη παρατηρούμε μερικά βασικά γεγονότα.

 

1)      Η μεγαλύτερη συγκέντρωση ηπειρωτικής μάζας (ξηράς) βρίσκεται στο βόρειο ημισφαίριο και συγκεκριμένα στην Ευρασία . Αυτή ακριβώς είναι που ονομάζεται (χερτλαντ) Κεντρική Γη .

2)      Δεδομένου ότι η θάλασσα είναι περισσότερη από την ξηρά μπορούμε να ονομάσουμε το σύνολο της ηπειρώτικής μάζας Παγκόσμια Νήσο και η καρδιά της βρίσκεται στην Ευρασία.  

3)      Το νότιο ημισφαίριο περιλαμβάνει μόνο την Λατινική Αμερική (χωρίς την Κολομβία και την Βενεζουέλα) , το 1/3 της Αφρικής , την Αυστραλία και τα 2/3 της Ινδονησίας, συνολικά σχεδόν ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι . Υπάρχει και η Ανταρκτική αλλά είναι ακατοίκητη.  

4)      Το βόρειο ημισφαίριο περιλαμβάνει όλη την Ευρασία (Ρωσία , Κίνα , Ινδία , Πακιστάν, Ιράν, Ευρώπη , Μέση Ανατολή), τα 2/3 της Αφρικής , την Βόρεια και Κεντρική Αμερική. Σχεδόν έξι δισεκατομμύρια άνθρωποι.

5)      Όλες οι πυρηνικές δυνάμεις (ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα, Ινδία, Μεγάλη Βρετανία, Γαλλία, Ισραήλ, Πακιστάν)  βρίσκονται στο βόρειο ημισφαίριο όπως επίσης το 95% των πυρηνικών αντιδραστήρων που υπάρχουν στον πλανήτη.

 

 

Έχοντας στο νου μας τα παραπάνω και συνδυάζοντας με λίγη ιστορία παρατηρούμε ότι :

 

1)      Όλοι οι μεγάλοι πολιτισμοί του παρελθόντος άνθισαν στο βόρειο ημισφαίριο.

2)      Οι μεταναστεύσεις πληθυσμών ξεκινούσαν πάντα από το εσωτερικό της Ευρασίας προς τα έξω όπως επίσης και οι απόπειρες αποικισμού.

3)      Χώρες με σχετικά μικρή έκταση αλλά με ναυτική παράδοση κατάφεραν να χτίσουν αποικιακές αυτοκρατορίες (Βρετανία, Ολλανδία, Πορτογαλία).

4)       Όλοι οι μεγάλοι πόλεμοι και επαναστάσεις γίνανε στο βόρειο ημισφαίριο.

5)      Υπάρχουνε πληθυσμοί (λαοί) που μπορούν να χαρακτηριστούν ως ναυτικοί                                                    και άλλοι που δεν έχουν καθόλου ή ελάχιστη πρόσβαση σε θάλασσα .

 

 

Ο γάλλος ιστορικός Φερνάντ Μπραουντέλ στο τρίτομο έργο του Υλικός Πολιτισμός – Οικονομία και Καπιταλισμός ανάμεσα σε πολλά άλλα αναφέρει το εξής.

 

« Κοιτώντας τον παγκόσμιο χάρτη και έχοντας κατά νου τις μεγάλες μεταναστεύσεις πληθυσμών μέσα στην ιστορία δεν μπορεί παρά να εστιάσει στο κέντρο της μεγάλης ηπειρωτικής μάζας της Ευρασίας. Μεταφορικά θεωρώντας ως μια μεγάλη λίμνη αυτήν την τεράστια επιφάνεια θα μπορούσε να πει κανείς πως κάποια εξωτερική παρέμβαση έριχνε βότσαλα στο κέντρο αυτής της λίμνης και τα κύματα που δημιουργούσε αυτή η πρόσκρουση έφτανε μέχρι τα άκρα της».

 

Παρατηρώντας λοιπόν την ιστορία έξω από εθνικές ή ιδεολογικές προκαταλήψεις, που τείνουν να ερμηνεύουν τα ιστορικά γεγονότα κατά το πώς τους «βολεύει» για να στηρίξουν τελικά τις ίδιες αυτές προκαταλήψεις που ήταν η αφετηρία θεώρησης μπορούμε να δούμε τα εξής.

 

Το κέντρο έστελνε κύματα προς την Ευρωπαϊκή χερσόνησο της Ευρασίας με τη μορφή νομαδικών μετακινήσεων και κατακτήσεων. Κύρος της Περσίας , Αττίλας των Ούννων, Αραβικό Χαλιφάτο, Τζένκινς Χαν των Μογγόλων, Ταμερλάνος των Μογγόλων και υποτελών συμμάχων τους, Σουλεϊμάν των Οθωμανών, είναι έξι αιχμηρά παραδείγματα αυτής της κίνησης.

 

Κάθε δράση όμως προκαλεί αντίδραση, οπότε καθώς τα κύματα αυτά φτάνανε στην άκρη (Ευρώπη) γυρνούσαν και προς τα πίσω.

Μέγας Αλέξανδρος , Ιούλιος Καίσαρας , Μεσαιωνικές Σταυροφορίες, Βρετανοί και Ολλανδοί αποικιοκράτες με ναυτική ισχύ, Ναπολέων Βοναπάρτης και Αδόλφος Χίτλερ ήταν η «απάντηση» της Ευρώπης στα κύματα που ερχότανε κατά πάνω της.

 

(συνεχίζεται…)



 


 

 

Κάποιοι σύνδεσμοι σε πηγές τεκμηρίωσης που παρατίθενται στα κείμενα ενδέχεται να μην είναι ενεργοί. Κάποιες από τις πηγές μπορούν να ανακτηθούν συμπληρώνοντας το URL του συνδέσμου (δεξί κλικ στο σύνδεσμο) στο Wayback Machine (http://archive.org/index.php)